Wybrane zabytki archeologiczne Niemczy

Aleksandra Pankiewicz, Wybrane zabytki archeologiczne Niemczy

Cmentarzysko Niemcza I

W latach 1894-1895 w czasie budowy linii kolejowej wiodącej przez Niemczę, w pobliżu, obecnie już nieczynnej, stacji kolejowej natrafiono na ludzkie szkielety oraz towarzyszące im całe naczynia i znalezione w pobliżu kości zwierzęce i groty strzał. Nie znamy niestety żadnej dokumentacji z tych badań, w Muzeum Archeologicznym we Wrocławiu zachowały się jedynie wzmiankowane naczynia (ryc. 1) i groty. Na terenie stanowiska podjęto ponowne badania w 2012 roku, jednak nie przyniosły one spodziewanego efektu. Stwierdzono, że nawarstwienia wczesnośredniowieczne zostały zniszczone w czasie budowy stacji, a w jej najbliższym sąsiedztwie nie ma szans na odkrycie grobów.

Mimo bardzo słabego rozpoznania cmentarzysko w Niemczy jest jednym z najciekawszych stanowisk archeologicznych na terenie Śląska. Przynajmniej do połowy/schyłku X wieku, czyli do czasów wprowadzenia chrześcijaństwa, wśród Słowian zamieszkujących ziemie polskie staniała tradycja palenia zmarłych. Tymczasem cmentarzysko w Niemczy jest na pewno wcześniejsze. Pojawia się jednak pytanie jak wczesne i kto, skoro nie lokalne społeczności, użytkował nekropolię? Początkowo przypuszczano, że być może funkcjonowanie cmentarza należy datować  na VII-VIII wiek i wiązać z wpływem z terenów Kaganatu Awarskiego (Wachowski 1975, s. 100; wśród koczowniczego ludu Awarów panowała tradycja pochówków szkieletowych). Ponowna weryfikacja zachowanej ceramiki pozwala trochę „odmłodzić” stanowisko (Jaworski 2005, s. 226; Pankiewicz 2012, s. 186). Bardziej prawdopodobne wydaje się, że nekropolię założyła w 2 połowie IX lub w początkach X wieku grupa przybyszy z południa, z terenu Wielkich Moraw. O obecności takiej grupy ludności, obcej w środowisku śląskim, świadczą też odkrycia w pobliskim Gilowie. Czy rzeczywiście Morawianie założyli cmentarz w Niemczy? Tego nie wiemy. Zagadka stanowiska Niemcza I może być rozwiązana tylko jeśli kiedyś uda się odkryć na nim nowe groby.

Ryc.-1--Niemcza-I;-trzy-naczynia-z-grobów-szkieletowych;-ze-zbiorów-Muzeum-Archeologicznego-we-Wrocławiu
Ryc. 1- Niemcza I; trzy naczynia z grobów szkieletowych; ze zbiorów Muzeum Archeologicznego we Wrocławiu

 

Cmentarzysko Niemcza II

Równie ciekawa jest druga nekropolia odkryta na przeciwległym, południowym krańcu miasta. Być może funkcjonowała ona już w latach 70-80 X wieku, na co wskazywałyby odkryte w dwóch grobach monety, których emisja przypada właśnie na ten okres (ryc. 2). Są to numizmaty pochodzenia niemieckiego, czeskiego, arabskiego i duńskiego. Monet rodzimych w tym czasie jeszcze nie bito. Wartości znalezisku dodaje jeszcze kontekst odkrycia, bowiem uważa się, że Śląsk został schrystianizowany wraz z przyłączeniem do państwa Piastów około roku 990. Starsze, szkieletowe pochówki mogłyby być związane z wpływami z terenu Czech (Bal A., Fercowicz T., Kaźmierczyk J. 1982 s. 75; Jaworski 2000, s. 155-156; Pankiewicz 2009, s. 81).

Ryc. 2. Monety z cmentarzyska w Niemczy, fot. K. Jaworski
Ryc. 2. Monety z cmentarzyska w Niemczy, fot. K. Jaworski

Z ciekawszych znalezisk pochodzących z cmentarzyska wymienić można też całe naczynia ceramiczne odkrywane w niektórych grobach (ryc. 3)

Ryc. 3. Niemcza, cmentarzysko w południowej części miasta (Niemcza II). Całe naczynia pochodzące z grobów
Ryc. 3. Niemcza, cmentarzysko w południowej części miasta (Niemcza II). Całe naczynia pochodzące z grobów

W pochówkach żeńskich wyposażenie stanowiły elementy biżuterii między innymi paciorki szklane i wykonane z kamieni półszlachetnych oraz kabłączki skroniowe (ryc. 4), typowe ozdoby głowy Słowianek w okresie od X do pierwszej połowy XIII wieku. Kształtem przypominają one kolczyki, ale noszone były przy skroniach na płóciennej opasce.

Ryc. 4. Niemcza, biżuteria odkryta na stanowisku, paciorki, wg Wachowskiego 1975, s. 100
Ryc. 4. Niemcza, biżuteria odkryta na stanowisku, paciorki, wg Wachowskiego 1975, s. 100

Na cmentarzu odkryto też grzebień kościany wraz z trójwarstwową pochewką wykonaną z poroża jelenia (ryc. 5). Niemal identyczną odkryto we Wrocławiu na Ostrowie Tumskim. Zabytek datować można na 1 połowę  XI wieku  (Jaworski 1998; 2000, s. 156, ryc. 7)

Ryc. 5- Grzebień kościany wraz z pochewką znaleziony na cmentarzysku w Niemczy (wg Jaworskiego 2000, ryc. 7).
Ryc. 5- Grzebień kościany wraz z pochewką znaleziony na cmentarzysku w Niemczy (wg Jaworskiego 2000, ryc. 7).

 

Gród niemczański

Jednym z najstarszych zabytków pochodzących z grodu niemczańskiego jest fragment ostrogi płytkowo-nitowej wraz ze sprzączką, odkrytej w najniższym wczesnośredniowiecznym poziomie osadniczym (ryc. 6). Ostrogę można datować na 2 połowę IX- początki X wieku. Ze względu na jej południowe analogie zabytek ten, obok wczesnego, szkieletowego cmentarzyska Niemcza I, być może dowodem na kontakty mieszkańców Niemczy z ludnością z terenów państwa wielkomorawskiego (Jaworki 2005, s. 85). Ostroga znajduje się obecnie na wystawie w Muzeum Miejskim Dzierżoniowa.

Ryc. 6- Gród niemczański, warstwa G, ostroga płytkowo-nitowa warz ze sprzączką, wg Jaworskiego 2005, ryc. 27
Ryc. 6- Gród niemczański, warstwa G, ostroga płytkowo-nitowa warz ze sprzączką, wg Jaworskiego 2005, ryc. 27

Wyjątkowym znaleziskiem jest zdobiony, kościany grot (ryc. 7). Ze względu na rodzaj surowca nie mógł on być broną groźną, grot ma ponadto tępy, zaokrąglony koniec. Był to zatem raczej grot paradny niż bojowy. Znaleziska takie są niezmiernie rzadkie. Z terenu Polski znamy dotychczas tylko kilka podobnych zabytków (między innymi z Grzybowa w Wielkopolsce). Grot zobaczyć można obecnie na wystawie w Muzeum Miejskim Dzierżoniowa.

Ryc. 7- Gród niemczański, paradny grot kościany
Ryc. 7- Gród niemczański, paradny grot kościany

Do unikatowych należy trójkątny przedmiot wykonany z poroża zdobiony rytem przedstawiającym jelenia i motywem plecionki (ryc. 8). Nie do końca znana jest funkcja tych przedmiotów. Podobne wyroby interpretowano jako solniczki, rogowe pojemniki, ewentualnie okucia drewnianych lasek. Przedmiot odkryty jeszcze w czasie badań przedwojennych Ernsta Petersena w Niemczy i przez tegoż badacza tarkowany jako wikiński; wg profesora Jaworskiego to raczej zabytek proweniencji południowej (wielkomorawskiej? węgierskiej?), ewentualnie połabskiej (Jaworski 2005, s. 85). Przedmiot ten można podziwiać w  Muzeum Archeologiczne we Wrocławiu.

Ryc. 8- Niemcza, przedmiot wykonany z poroża zdobiony rytem przedstawiającym jelenia i motywem plecionki, ryc. za Jaworskim 2005, ryc. 27c
Ryc. 8- Niemcza, przedmiot wykonany z poroża zdobiony rytem przedstawiającym jelenia i motywem plecionki, ryc. za Jaworskim 2005, ryc. 27c

 

Literatura:

Bal A., Fercowicz T., Kaźmierczyk J. 1982 Najnowsze badania na cmentarzysku szkieletowym z drugiej połowy X wieku w Niemczy w województwie wałbrzyskim, Śląskie Sprawozdania Archeologiczne, t. 28, s. 71-77.
Jaworski, 2000 Niemczański zespół grodowy na przełomie pierwszego i drugiego tysiąclecia, [w:] Śląsk około roku 1000, (red.) M. Młynarska-Kaletynowa, E. Małachowicz, Wrocław, s. 149-162.
Jaworski, 2005 Gody w Sudetach, Wrocław.
Jaworski, 1998 Uwagi o grzebiennictwie dolnośląskim na przełomie X i XI wieku. Na marginesie rozważań nad dwoma zabytkami z Niemczy i Wrocławia, [w:] Kraje słowiańskie w wiekach średnich. Profanum i sacrum, red. H. Kóčka-Krenz, W. Łosiński, Poznań, s. 419-428.
Pankiewicz A.,2012 Relacje kulturowe południowego Śląska i północnych Moraw i Czech w IX i X wieku w świetle źródeł ceramicznych, Wrocław.
Wachowski K., 1975 Cmentarzyska doby wczesnopiastowskiej na Śląsku, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk.