Budowa geologiczna Ziemi Niemczańskiej

Gmina Niemcza położona jest na obszarze dużej jednostki fizyczno-geograficznej Przedgórza Sudeckiego i znajduje się w obrębie jednostki mniejszego rzędu Wzgórz Niemczańsko-Strzelińskich. Rzeźbę terenu kształtują południkowo rozciągające się Wzgórza Gumińskie i Wzgórza Dębowe, pomiędzy którymi przebiega wąska, głęboko wcięta dolina Ślęzy. W zachodniej części gminy występują ponadto Wzgórza Gilowskie i Krzyżowe. Wierzchołki oraz grzbiety omawianych wzgórz zaznaczają się w morfologii terenu jako ostańce denudacyjne, którym często towarzyszą rumosze skalne również zaliczane do form pochodzenia denudacyjnego.

Na przeważającym obszarze gminy dominują formy pochodzenia eolicznego wykształcone w formie pokrywy lessowej i pyłowej stoków wzgórz krystalicznych. Pokrywy lessowe rozciągają się od Ligoty Małej na południu przez Przerzeczyn Zdrój, Niemczę do Wilkowa Wielkiego na północy. W południowo-zachodniej i zachodniej części gminy dominują utwory pochodzenia lodowcowego wykształcone w formie wysoczyzn morenowych płaskiej i falistej. Na opisanych strukturach często obserwowane są formy pochodzenia wodnolodowcowego wykształcone w postaci kemów i fragmentów równin lodowcowych. Na omówione wyżej formy nakładają się dna dolin rzecznych współczesnych rzek tj. Ślęzy i jej dopływów. Ponad nimi w północnej i centralnej części gminy wykształciły się tarasy akumulacyjne.

Gmina Niemcza położona jest na obszarze bloku przedsudeckiego, na granicy trzech jednostek tektonicznych: bloku sowiogórskiego, strefy tektonicznej Niemczy oraz metamorfikuniemczańskokamienieckiego. Podłoże bloku przedsudeckiego zbudowane jest z utworów proterozoicznostaropaleozoicznych reprezentowanych przez migmatyty i gnejsy warstewkowe smużyste z lokalnymi soczewami amfibolitów drobnoziarnistych laminowanych. Utwory te występują w zachodniej części gminy. Również kompleks skał krystalicznych metamorfikuniemczańskokamienieckiego datowany jest na proterozoik starszy paleozoik. Kompleks ten budują głównie łupki dwułyszczykowe i gnejsy biotytowe z wkładkami gnejsów leptytowych. Utwory te tworzą Wzgórza Dębowe znajdujące się we wschodniej części gminy od Ruszkowic na południu po Chwalęcin na północy. Pomiędzy omówionymi obszarami znajdują się utwory tworzące Strefę Niemczy. Do skał tych zaliczamy występujące w strefie metamorfizmu kontaktowego gnejsy mylonityczne i blastomylonity, blastokataklazyty, fyllonity, mylonity, serpentynity masywu Szklar, amfibolity oraz gnejsy hornblendowe. Wymienione utwory datowane są na proterozoikstarszypaleozoik, podobnie jak utwory bloku sowiogórskiego i metamorfikuniemczańskokamienieckiego. Jednakże główną część skał krystalicznych tworzących Strefę Niemczy budują młodsze (karbon górny) granodioryty, którym towarzyszą łupki biotytowokordierytowe i łupki biotytowe z granatami. Strefa ta w paleozoiku stanowiła obniżenie, w którym dochodziło do sedymentacji osadów. W karbonie górnym w omawianej strefie w wyniku procesów plutonicznych pojawiły sięgranodioryty. Cały obszar, aż do trzeciorzędu podlegał wypiętrzaniu i denudacji, pojawiły się również trzeciorzędowe procesy wulkanizmu bazaltowego. W tym okresie dzięki ruchom masowym ukształtowała się rynna tektoniczna. Z trzeciorzędu pochodzą regolity stanowiące zwietrzeliny ilaste skał krystalicznych. Na nich sedymentowały iły zawierające wkładki węgla brunatnego oraz gliny kaolinowe i żwiry serii Gozdnicy. Miąższość utworów trzeciorzędowych w obrębie Strefy Niemczy (rejon PrzerzeczynaZdroju) dochodzi do 35 m. Na pozostałym obszarze gminy rejon bloku sowiogórskiego i metamorfikuniemczańskokamienieckiego utwory trzeciorzędowe nie występują, bądź ich miąższość jest nie wielka. Powyżej zalegają utwory czwartorzędowe przykrywające znaczną część powierzchni miasta i gminy Niemczy. Profil utworów czwartorzędowych rozpoczynają plejstoceńskie gliny zwałowe pochodzące ze zlodowacenia południowopolskiego osiągające maksymalną miąższość około 5 m w rejonie Przerzeczyna Zdroju. Na nich zalegają żwiry i piaski rzeczne oraz piaski i żwiry wodnolodowcowe. Lokalnie na obszarze gminy na utworach piaszczysto-żwirowych i iłach trzeciorzędowych występują gliny zwałowe zlodowacenia środkowopolskiego. Utwory te występują na powierzchni terenu w zachodniej części gminy. Natomiast w obniżeniu Strefy Niemczy dominują formy pochodzenia eolicznego wykształcone w formie lessów. Najmłodszymi utworami zalegającymi na obszarze gminy są holoceńskie piaski, żwiry oraz gliny dolin rzecznych towarzyszące współczesnym ciekom powierzchniowym.

Źródło: PROGRAM OCHRONY ŚRODOWISKA DLA GMINY NIEMCZA, Wrocław 2004.

http://archiwumbip.um.niemcza.pl/pl/bip/urzad/obywatel/rosie/ochronas/program_och_srod/px_program_ochrony_srodowiska.pdf